«Islom odoblari entsiklopediyasi» 1–2-kitoblar

Qurʼoni Karim orqali bandalariga odob-axloq va go‘zal tarbiya yo‘lini bayon qilib bergan Alloh taolaga cheksiz hamdu sanolar bo‘lsin. Buyuk xulq uzra bo‘lgan Payg‘ambarimiz Muhammad mustafoga beadad durudu salavotlar bo‘lsin. Eng so‘nggi Payg‘ambarga suhbatdosh bo‘lishdek saodatga musharraf bo‘lgan, Muhammadiyya dorilfununining talabalari bo‘lmish sahobai kiromlarga Alloh taoloning roziligi bo‘lsin.

Dinimizda insoniyatning odob-axloqli bo‘lishi hamda dunyoda ham, oxiratda ham saodatmand hayotga erishishi uchun lozim bo‘lgan barcha maʼlumotlar bekamu ko‘st bayon qilingan. Bunga quyidagi oyat dalil bo‘ladi:

«Biz Kitobda (Qurʼoni Karimda) hech narsani qoldirib ketmaganmiz».

Alloh taolo Qurʼoni Karimda baʼzi narsalarni mufassal bayon qilgan bo‘lsa, baʼzi narsalarni umumiy bayon qilgan. Umumiy bayon qilingan narsalarning tafsilotini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bayon qilib berganlar. Shuning uchun ham dinimiz taʼlimotlarida mo‘min bandaning Alloh taologa nisbatan bo‘ladigan odobidan tortib, eng oddiy narsalarga nisbatan bo‘lgan odobigacha topishimiz mumkin.

Zero, Islom dini odob-axloq dinidir. Islomning eng katta darsi ham axloq darsidir desak, yanglishmagan bo‘lamiz. Agar musulmon bo‘lsag-u, lekin go‘zal axloqimiz bo‘lmasa, demak, biz Islomdan hech narsani o‘rganmagan bo‘lamiz. Shu maʼnoda Abdulloh ibn Muborak rahmatullohi alayh: «Dinning deyarli uchdan ikki qismi odobdir», deganlar. Hakim zotlardan biri: «Kim sizdan axloq jihatidan ustun bo‘lsa, demak, u din jihatidan ham sizdan ustundir. Chunki din axloqdir!» deya taʼkidlagan. Eʼtibor beradigan bo‘lsak, Alloh taolo O‘zining habibi Muhammad sollallohu alayhi vasallamni vasf qilganida u zotning nasabi yoki mol-mulki, yoki shaklini vasf qilmagan. Balki: «Albatta, siz buyuk xulq uzradirsiz!» deb, u zoti bobarakotning axloqlarini va odoblarini vasf qilgan.

Shu maʼnoda ulamolar: «Hatto ilm ham go‘zal insoniylik uchun kifoya qilmaydi», deganlar. Chunki insonning go‘zalligi uning odob-axloqi bilan namoyon bo‘ladi. Ulamolar faqat ilmning o‘zi olimga naf bermasligiga, balki uning odob bilan ziynatlanishi zarurligiga shaytonni misol qilib keltirganlar. Yaʼni shaytonda ham ilm bo‘lgan, ammo unda go‘zal axloq bo‘lmagan. Shuning uchun odob insonning qadr-qimmatini belgilovchi mezon hisoblanadi.

Odobning naqadar muhim ekani beodoblarning holini ko‘rganda yana-da namoyon bo‘ladi. Xalqimizda «Odobni beodobdan o‘rgan» degan hikmatli gap bejiz aytilmagan. Bu gap «Odobsiz kimsaning yo‘liqqan “ko‘rgilik”larini tafakkur qilib ko‘rsang, odobli bo‘lish qanchalar muhimligini anglab yetasan», degan maʼnoni anglatadi. Ha, inson odobsizligi tufayli dunyoda turli muammolarga duch kelishi, oxiratda esa afsus-nadomat chekishi tayindir. Chunki odobsizlik insonning so‘zi va amalidagi ziynatni barbod qiladi. Natijada bunday kimsa to mazkur illatdan xalos bo‘lmagunicha turli noqulay holatlar va ko‘ngilsizliklarga duchor bo‘lishi tabiy holga aylanadi. Xo‘sh, bunday illatdan xalos bo‘lish hamda odobli insonga aylanishning qanday yo‘llari bor?

Ulamolar odobsizlik illatidan xalos bo‘lib, odobli insonga aylanish yo‘lini ikkiga ajratganlar:

1. Odoblarni nazariy jihatdan o‘rganish;

2. O‘rganilgan odoblarni hayotga tatbiq qilish.

Demak, dastlab haqiqiy odob nima ekani ilmiy ravishda o‘rganiladi, so‘ngra o‘rganilgan odoblar taqozosiga ko‘ra hayot kechiriladi.

“Odob” so‘zi lug‘atda chiroyli bo‘lish, «yarashiqli bo‘lish degan maʼnolarga to‘g‘ri keladi. Odobning istilohiy maʼnosi to‘g‘risida Alloma Ali ibn Sayyid Sharif Jurjoniy rahmatullohi alayh shunday yozgan: «Xatoning barcha turlaridan saqlanadigan narsani anglash odobdir».

Alloma Jurjoniyning ushbu taʼrifi nazariy odobga berilgan taʼrif hisoblanadi. Amaliy odob deganda esa mazkur nazariy odob taqozosiga ko‘ra amal qilish tushuniladi.

Odobli bo‘lishga harakat qilish va odobsizlikdan saqlanish masalasi har bir davr va har bir jamiyatda musulmonlar orasida doimo muhim masala bo‘lib kelgan. Bunga quyidagi rivoyatlar yorqin dalildir:

Ibn Muborak rahmatullohi alayh: «O‘ttiz yil odob o‘rgandim, yigirma yil ilm o‘rgandim. Oldingilar avval odobni, so‘ngra ilmni o‘rganar edilar», degan.