Rasul sollallohu alayhi vasallam holatlaridagi Nodir asarlar

Har bir xalq, millat va qavmning o‘zini, o‘zligini bilishi o‘ta muhim omillardan biridir. Zotan, o‘zini bilmagan, o‘zligini bilmagan, na o‘ziga va na o‘zgaga foyda keltira oladi. O‘zini va o‘zligini yaxshi bilish uchun esa, tarixini, o‘tgan ajdodlarini va ular qoldirgan ilmlarni, ilmiy meroslarni yaxshilab o‘rganish kerak bo‘ladi.

Mazkur narsalarni o‘rganishdan hosil bo‘lgan ilm va maʼrifat hozirgi va kelajak avlodlar uchun juda ham ahamiyatli va foydalidir. O‘sha ilm va maʼrifatlar ularni ko‘p narsadan xabardor qiladi. Ifodali qilib aytganda, umrlarini uzaytiradi, ota-bobolari bilan birga yashagandek bo‘ladilar. Ular mazkur ilm va maʼrifatlardan foydalanib otalari asrlar davomida erishgan yutuqlarga osongina erishadilar. Ularning xatolarini takrorlashdan saqlanadilar.

Bu borada ota-bobolar u yoqda tursin, kezi kelganda millat va elatlardan iborat bo‘lgan butun boshli qitʼalar aholisi o‘zlariga begona bo‘lgan xalqlarning qoldirgan ilmi va maʼrifatidan foydalanib ulkan yutuqlarga erishganlari maʼlum va mashhur. Misol uchun, Yevropa xalqlarini olaylik. Ularning o‘zlari boshliq butun dun­yoga mashhur haqiqatlardan biri Yevropada o‘rta asrlar zulmat, ilmsizlik va qoloqlik asrlari bo‘lgani maʼlum va mashhur. Yevropaliklarning ushbu jaholat va zulmatdan qutulishlari oson bo‘lmagan. Ular bu ulkan ishni amalga oshirish uchun juda ham katta mehnatlar va harakatlar qilishgan. Boshqa xalqlarning, jumladan, musulmonlarning ilm va maʼrifatlaridan keng ko‘lamda foydalanishgan.

Hozirgi Ispaniya, Portugaliya va ularga qo‘shni bo‘lgan davlatlarning baʼzi hududlarida sakkiz yuz yilga yaqin davr mobaynida Andalusiya nomli Islom davlati hukm surgan. Bu davlatda ilm-fan, madaniyat gullab-yashnagan. Musulmonlarning turli ilmiy o‘quv yurtlarida boshqa dinlarga mansub kishilar ham bemalol taʼlim olishgan, ilmiy tajribalarda ishtirok etishgan.

Avval ham ko‘p marta takrorlanganidek, Yevropa Islom olimlari va faylasuflarining ovozidan uyg‘ondi. Ular yevropaliklarga bu ilmlarni Ishbiliyya (Sevilya), Qurtuba (Kordova), G‘arnota (Granada) va boshqa shaharlardagi masjidlarda o‘rgatdilar. G‘arbning ilk yo‘lboshchilari madrasalarimizga qattiq qiziqish va qizg‘in muhabbat bilan qarar edilar. Bu madrasalarda ilmlar shu darajada erkin muhitda o‘rgatilar ediki, bunday holatni ular o‘z mamlakatlarida aslo ko‘rmasdilar. Ulamolarimiz o‘z ilmiy davralarida, muallafotlarida yerning aylanishi, uning yumaloqligi, falak va samoviy jismlarning harakatlanishi haqida so‘zlab turgan bir vaqtda yevropaliklarning aqllari ana shu haqiqatlarning barchasi to‘g‘risida xurofot va vahimalarga limmo-lim to‘lgan edi.

Shu tufayli g‘arbliklar orasida arabchadan lotinchaga tarjima qilish harakati boshlandi. G‘arb universitetlarida Islom ulamolarining kitoblari o‘qitila boshladi. Ibn Sinoning tib to‘g‘risidagi “Al-Qonun” kitobi XII asrda tarjima qilingan edi. Shuningdek, Ar-Roziyning “Al-Hoviy” nomli kitobi ham XIII asr nihoyasida lotinchaga o‘girildi. Bu ikki kitob Yevropa universitetlarida tibbiyot fanidan asosiy darslik sifatida XVI asrgacha o‘qitib kelindi.

Ammo falsafa kitoblari bundan ham uzoq o‘rganildi. G‘arb yunon falsafasini faqatgina islomiy muallafot va tarjimalardan tanidi. Shu bois ko‘pchilik insofli g‘arbliklar o‘rta asrlarda, olti yuz yildan kam bo‘lmagan muddat mobaynida musulmonlar Yevropaning ustozi bo‘lib kelganini eʼtirof etishadi. 

Alloma Gustav Lebon aytadi: «Arab kitoblarining tarjimasi, xususan, ilmiy kitoblar o‘qitish uchun yagona manba bo‘lib, qariyb besh yoki olti asr xizmat qildi. Aytishimiz mumkinki, tib ilmi kabi, baʼzi ilmlarda musulmonlarning taʼsiri bugungi kunimizga yetib keldi. Ibn Sinoning kitoblari Monbiliyada o‘tgan asrning oxirlarida tarjima qilindi».

Bu olim yana shunday yozadi: «Rojer Bekon, Leonard Albezi, Arno Alfifufi, Remon Lol, San Toma, Katta Albert va boshqalar faqat musulmon olimlarining kitoblariga ishonganlar». 

Msye Renon deydi: «Albatta, Katta Albert Ibn Sinodan, San Toma esa o‘z falsafasida Ibn Rushddan qarzdor».