Zafarga amal qilishning hukmi

Hadis ilmlari bilan tanishib, ularni o‘rganib chiqqan tolibi ilm odatda boshqa fanlarga ham hadisiy nuqtai nazardan qaray boshlaydi. Ammo bu yerda bir narsaga eʼtibor berish lozim. Gap shundaki, tafsir, siyrat, aqiyda va fiqh kitoblarida ko‘plab zaif hadislar zikr qilingan bo‘lib, ulardan turli hukmlar chiqarilgan. Holbuki, ko‘pgina mustalahul hadis kitoblarida aytilgan fikrdan maʼlum bo‘ladiki, zaif hadisga amal qilish borasida uch mazhab mavjud bo‘lib, birinchi mazhabga ko‘ra zaif hadisga mutlaqo amal qilinmaydi, ikkinchi mazhabga ko‘ra zaif hadisga mutlaqo amal qilinadi, uchinchi mazhabga ko‘ra esa zaif hadisga amallarning fazilatlari bobida muayyan shartlar asosida amal qilinadi.

Bironta muallif «zaif hadisga mutlaq amal qilinadi» degan mazhabni mashhur, moʻtamad imomlarga nisbat berganini deyarli uchratmaymiz. Shunga ko‘ra bu masalada uchta emas, ikkita mazhab bo‘ladi. Lekin «Amallarning fazilatlari bobida, muayyan shartlar asosida zaif hadisga amal qilinadi», degan mazhabni amaliyotga tatbiq qilishda biroz mushkullik bor. Chunki «muayyan shartlar» deganda aynan qaysi shartlar ekani bu mazhabni ilgari surgan ulamolar orasida ittifoq qilingan masala emas. Baʼzi imomlar baʼzi shartlarni aytishgan bo‘lsa, yana boshqa imomlar boshqa shartlarni ham zikr qilishgan. Bundan tashqari, ushbu shartlarni aytgan ulamolarning barchalari mutaaxxir ulamolar bo‘lib, salaf ulamolardan bu haqda sarih, aniq-tiniq biron fikr naql qilinmagan. Shuningdek, bu mazhabni bayon qilgan ulamolar «Bunga mana bu hadislar kiradi, chunki bular amallarning fazilati haqida bo‘lib, ularda falon-falon shartlar jamlangan» deb, bir necha misollar keltirishmaganki, boshqalarini ularga qiyos qilib, o‘xshash hukm chiqarib olsak. Muhaddislarning tahlillariga qaraydigan bo‘lsak, baʼzan ular amallarning fazilatlariga oid deb tuyulgan hadislarni muayyan illatlar tufayli rad etganini ko‘rish mumkin. Ana shulardan kelib chiqsak, bir qarashda zaif hadisga mutlaqo amal qilmaslik osonroq yoki ehtiyotliroq ko‘rinadi. Haqiqatan ham shundaymi?

Yana bir muammo shundaki, qaysi mazhab bo‘lishidan qatʼi nazar, to‘rt mazhabning fiqhiy kitoblarida bir necha o‘rinlarda zaif hadislar zikr qilingani va ulardan turli hukmlar olinganini ko‘ramiz. Holbuki, salaf imomlar ahkom bobida zaif hadis olinmasligini taʼkidlashgan. Fiqh esa aynan ahkomdan iborat. Birinchi mazhabni tatbiq qiladigan bo‘lsak, u holda bu kitoblardan zaif hadislarni olib tashlab, ularga asosan chiqarilgan hukmlarni ham bekor qilishimizga to‘g‘ri keladi. Unday qilmasak, u holda faqihlar bu zaif hadislarni qanday asosga tayanib zikr qilishgan va ulardan hukmlar olishgan?

Maʼlumki, hadisni maqbul va mardudga ajratishdan ko‘zlangan asosiy maqsad – «Maqbul hadisni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar», deb ishonish va unga amal qilishdir. Mardud hadisni esa «U zot sollallohu alayhi vasallam aytmaganlar», deb bilish va unga amal qilmay, boshqa maqbul hadisga amal qilishdir. Modomiki zaif hadisni mardud hadislar jumlasidan sanasak, «Uni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytmaganlar», deb bilsak, nima uchun unga amal qilamiz?

O‘ylaymizki, shu va shu kabi boshqa savollarga javob topishni istagan, mustalahul hadis fani va boshqa sharʼiy fanlar bilan tanish bo‘lgan tolibi ilmlar bu kitobdan shayximiz, ustozimiz, alloma Muhammad Avvomadan mazkur savollariga qoniqarli va dalillar bilan asoslangan javoblarni oladilar.

Taʼkidlab aytamizki, bu kitob tolibi ilmlarga mo‘ljallangan bo‘lib, mustalahul hadis, usulul fiqh va boshqa sharʼiy fanlar bilan tanish bo‘lmaganlar undagi maʼlumotlarni tushunishda biroz mushkullik sezishlari mumkin.

Kitobdagi baʼzi o‘rinlarda muallif ishlatgan istilohlarga taʼrif va izohlar berildi va bu izohlar bizdan ekanini bildirish uchun oxiriga qavs ichida “N” harfi yozib qo‘yildi. Bu belgidan xoli bo‘lgan taʼliqdagi barcha gaplar muallifnikidir.

Alloh azza va jalla barchamizga foydali ilm bersin!