Шарҳлар Намозимиз далиллари

Аммо баъд:

Мустабид тузум даврида халқимиз ўзининг миллий қадриятлари қаторида муқаддас динимиз таълимотларидан мосуво бўлар экан, намоз каби улуғ ибодатни ошкора адо этиш у ёқда турсин, ҳатто Ислом ва Иймонга тегишли калималарни ошкора айтиш ҳам кишининг ҳаётига таҳлика туғдирар, аксари мусулмонлардан иборат бўлган миллатимиз диний вожиботларини махфий ҳолда бажаришга мажбур эди. 

Ўтган асрнинг 90‑йилларига келиб, Коммунистик тузумнинг сиёсати демократик ислоҳотлар, қайта қуриш жараёнларида охирги кунларини яшаётганини кўпчилик озми-кўпми, фараз қилиб қолган эди. Айниқса миллатнинг маънавий бўшлиғини тўлдиришда, унинг қадриятларини қайта жонлантиришда муҳим омил вазифасини ўтовчи Ислом дини ҳам ота-боболари мусулмон бўлган халқлар томонидан оммавий тарзда ўрганила бошланди. Ўша кезлари Ислом динига оид ҳар қандай маълумот ким томонидан тақдим этилишидан қатъи назар, қабул қилинар, унга муқаддас дин таълимоти ўлароқ муносабатда бўлинарди. Натижада кўплаб соҳаларда бўлгани каби, намоз ибодати хусусида ҳам ихтилофлар кўзга кўрина бошлади... 

Аллоҳнинг инояти ила юртимиз истиқлолга эришгач, қадриятларимиз тикланиб, динимиз таълимотлари олимларимиз томонидан секин‑аста ёритила бошланди. Хусусан, Ислом динининг рукнларидан бири бўлмиш намоз борасида ҳам она тилимизда бир неча китоблар тасниф қилинди. Намозни янги ўрганувчилар учун мўлжалланган «Мен ҳам намоз ўқийман», «Намоз ўқишни ўрганамиз» каби номлар билан ўнлаб рисолачалар нашр қилиниб, кўпчилик улардан фойдаланди. Уларда намознинг ўқилиши содда услубда баён қилинган бўлиб, далиллар келтирилмайди. 

Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари «Ҳадис ва Ҳаёт» номли катта илмий меросни халқимизга ўз она тилимизда тақдим қилдилар. Бу силсиланинг 5-6-7‑жузлари «Намоз китоби» бўлиб, уларда ҳадислар орқали намозга тегишли ҳукмларнинг илмий асосини ўрганишимиз мумкин. 

У киши ҳанафий уламоларимиз наздида мўътабар матнлардан бири бўлмиш «Мухтасарул Виқоя» китобининг таржима ва шарҳини ҳам «Кифоя» номи билан уч жилдда халқимизга тақдим қилдилар. Ҳанафий мазҳаби ижтиҳодига кўра қилинадиган ибодатларнинг далилларини шу китобда кўришимиз мумкин. Бу китоблар мусулмон халқимизни ташвишга солган турли ихтилофларнинг бартараф бўлишида асосий омиллардан бири бўлди. Лекин шунга қарамай, ҳозирда ҳам ўзини билмаган айрим тоифалар томонидан «Ҳанафийларнинг намозлари хато, ҳадислар асосида эмас», дейилаётганини эшитиб қоламиз. Ижтимоий тармоқларда шу каби иддаоларга дуч келганимда, намознинг ҳанафий мазҳаби қабул қилган далилларини баён қилиш кераклиги хаёлимдан ўтарди. Шундай кунларнинг бирида устозимиз шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари менга Абдулваҳҳоб Машҳадонийнинг «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам намозларининг ҳанафий мазҳаби ижтиҳоди ёғдусига кўра кайфияти» номли китобини бериб, уни таржима қилишни таклиф этдилар ва мен китобни таржима қилишга киришдим. Мазкур китобда ҳанафий мазҳабига кўра намоз ўқиш суратининг далиллари келтирилгандир. Муаллиф китобни таълиф этиш сабабини баён қилар экан, баъзи кишиларнинг «Ҳанафий мазҳаби ижтиҳодидаги намоз кўриниши кўп ҳолларда ҳадисга асосланмаган, ҳадислар эътиборсиз қолдирилган», деган гаплари бунга туртки бўлганини айтади. Дарҳақиқат, ҳанафий мазҳабини ҳали яхши ўрганмаган, билими саёз кишилар ёки уни нохолис ўрганган кимсалар томонидан шу маънодаги даъволарнинг бўлиб туриши бор гап. Улар одатда илмий далилларни ўрганиб, солиштириб чиқишдан кўра бошқаларни айблашни ўзларига маъқул кўришади. Лекин инсоф билан, чуқурроқ ўрганилса, тўрт мазҳаб, хусусан, ҳанафий мазҳабининг ижтиҳодлари етарли равишда илмий асосга эга экани равшанлашади.

Барча мужтаҳидларнинг мазҳаблари қатори, ҳанафий мазҳабининг ҳам ўзига хос усуллари мавжуд. Уларни ўқиб, ўрганмай туриб, юзаки маълумотлар асосида таъна қилиш инсофсизликдир. Аслини олганда, ҳанафий мазҳабида ҳадис қиёсдан устун туради. Ҳатто бошқа мазҳаблардан фарқли ўлароқ, ҳанафийларда заиф ҳадис бўла туриб, қиёсга ўтиб кетилмайди. Ҳанафий азизларимиз: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар, бажардилар ёки у кишининг ҳузурларида бундай қилинди», деган сўзнинг ҳиди бўлса ҳам, қиёсга ҳожат йўқ», дейишади. Биргина мисол: 

Имом Молик, Шофеъий ва Аҳмад ибн Ҳанбал роҳматуллоҳи алайҳларнинг наздида қаҳқаҳа отиб кулиш таҳоратни синдирмайди. Бу азизларимиз ушбу ижтиҳодларига қуйидаги далилларни келтиришади.